Wstęp / Wszystko o nauce / Alternatywne słodziki
Wysokie spożycie cukrów prostych lub węglowodanów o wysokim indeksie glikemicznym uznawane jest za jedną z głównych przyczyn nadwagi lub cukrzycy typu 2. W praktyce większość osób zainteresowanych racjonalnym odżywianiem rozwiązuje głównie dwa problemy:
W pierwszym przypadku trzeba poznać możliwości jakie oferuje rynek. Czyli jakie rodzaje cukrów są powszechnie dostępne i jak poruszać się w kwestii zasadności ich stosowania. Wiedza ta po części pomoże rozwiązać sytuacje, w których nabyliśmy pewną formę uzależnienia od słodkiego smaku i musimy się go elegancko pozbyć.
Dlatego w ostatnich latach dużą popularnością cieszą się tzw. słodziki zastępcze, które posiadają wiele ciekawych właściwości. Na poziomie ogólnym dzielimy je na kilka grup:
Glukoza – monosacharyd, będący podstawowym źródłem energii dla organizmu człowieka. Nazywa się ją dekstrozą. Jest przenoszona z krwi do komórek przez insulinę, hormon wytwarzany przez trzustkę. Posiada wysoki indeks glikemiczny (100), jego spożycie bardzo szybko podnosi poziom cukru we krwi.
Fruktoza – nazywana cukrem owocowym. Ma znacznie niższy indeks glikemiczny, dlatego polecany jest jako odpowiednie źródło szybkiej energii (powszechnie zalecany jest także diabetykom ). Problem w tym, że spożywanie fruktozy sprzyja produkcji hormonu (gherliny), który zwiększa apetyt. Ponadto większe spożycie fruktozy obciąża wątrobę (fruktoza jest metabolizowana głównie w wątrobie i w nadmiarze sprzyja jej tuczeniu = stłuszczeniu ). W tym przypadku pożądane jest unikanie wszelkich pokarmów słodzonych fruktozą. Nie dotyczy to jednak owoców, gdzie fruktoza należy do spektrum innych cukrów wraz z błonnikiem i substancjami fitochemicznymi.
Laktoza – cukier będący głównym węglowodanowym składnikiem mleka zwierzęcego nazywany jest cukrem mlecznym. W praktyce nie stosuje się go do zwykłego słodzenia.
Maltoza – disacharyd złożony z dwóch cząsteczek glukozy. Smakuje jednak mniej słodko niż sama glukoza, w praktyce nie używa się jej do normalnego słodzenia.
Sacharoza – disacharyd złożony z cząsteczek glukozy i fruktozy, nazywany jest cukrem stołowym. Jego wartość indeksu glikemicznego jest niższa niż glukozy, ale wyższa niż fruktozy. Ponieważ jest to w większości cukier rafinowany, poza węglowodanami nie zawiera żadnych innych składników.
Syrop glukozowy – często nazywany syropem kukurydzianym (najczęściej wytwarzany z kukurydzy). W swoim składzie dominuje glukoza, dzięki czemu posiada stosunkowo wysoki indeks glikemiczny.
Syrop z agawy – jego zaletą jest bardzo niski indeks glikemiczny (15-20), natomiast wadą jest bardzo wysoki udział fruktozy.
Syrop klonowy – jego indeks glikemiczny kształtuje się na poziomie 55 jednostek, pozytywem jest stosunkowo niska zawartość fruktozy, co jest zaletą. 
Miód – produkt zwierzęcy reprezentowany przez glukozę i fruktozę. Jego indeks glikemiczny podawany jest zwykle na poziomie około 80 jednostek, ale dotyczy to rodzajów pasteryzowanych (pasteryzacja miodu znacznie zwiększa wartość IG). Zawiera stosunkowo szerokie spektrum innych składników odżywczych – minerałów, witamin, enzymów, substancji immunostymulujących itp., jednak ze względu na zawartość pyłków może być źródłem reakcji alergicznych u osób wrażliwych.
Melasa – jest produktem ubocznym produkcji cukru z trzciny cukrowej. Jest to gęsty syrop o niskiej zawartości cukru (przeważają glukoza i fruktoza) oraz większym udziale białek i składników mineralnych.
Cukier palmowy – otrzymywany z soku z pni drzew. W swoim składzie dominuje sacharoza, udział fruktozy jest nieco większy. Charakteryzuje się niskim indeksem glikemicznym (około 35 jednostek) i większym udziałem inuliny (rozpuszczalnej formy błonnika ).
Cukier kokosowy - wytwarzany z kwiatów palm. Jest bogatszy w mikroelementy (głównie minerały) niż cukier palmowy, ale udział cukrów jest mniej więcej na tym samym poziomie.
HFCS – syrop kukurydziany o wysokiej zawartości fruktozy. Jest wytwarzany ze skrobi kukurydzianej, zawiera dużą ilość fruktozy.
Słody zbożowe – otrzymywane poprzez ekstrakcję ze zboża, najczęściej stosowany jest słód (wytwarzany z jęczmienia). Słody zbożowe reprezentują glukozę i fruktozę z prostych form cukrów, ale w stosunkowo małych ilościach. Ich wartość indeksu glikemicznego jest niska. Ich kolejną zaletą jest wysoka reprezentacja szerokiego spektrum substancji mineralnych. Są powszechnie stosowane jako słodzik przez makrobiotyków.
Nazywa się je także alkoholami cukrowymi, w praktyce coraz częściej spotykamy się z nazwą poliole. Słodziki te mają ciekawe właściwości – mają o około jedną trzecią mniej kalorii niż zwykły cukier, a przy tym nie szkodzą zębom. Coraz częściej wykorzystuje się je do aromatyzowania i konserwowania różnych potraw, jedyną ich wadą jest wyższa cena w porównaniu do klasycznego cukru. Są odpowiednie także dla diabetyków, do najbardziej znanych należą sorbitol, mannitol, ksylitol (często dodawany do gumy do żucia, jednak jego większa ilość ma działanie przeczyszczające ), maltitol, izomalt.
Są produkowane w drodze syntezy chemicznej. Są setki razy słodsze od cukru, a ich zaletą jest to, że prawie nie zawierają energii (dzięki czemu mogą być jedną z możliwych profilaktyki otyłości), są znacznie tańsze od zwykłego cukru i m.in. zaszkodzić zębom. Najbardziej znani przedstawiciele to:
Niektóre sztuczne słodziki budzą wątpliwości co do ich bezpieczeństwa dla naszego zdrowia (np. działanie rakotwórcze) – najczęściej wymienia się aspartam, acesulfam K czy cyklaminian.
Stevie – roślina zawierająca słodko smakujące formy cukrów (glikozydów). Ogromną zaletą tych produktów jest zerowa zawartość energii i wysoka słodycz (która wzrasta w przypadku produktów przetworzonych przemysłowo). Stevie jest bardzo popularnym słodzikiem na całym świecie, jednak nie należy go uważać za odpowiedni ani powszechnie stosowany. Oprócz niezwykłego smaku (ma gorzko-gorzki finisz) wadą jest połączenie dużej słodyczy z brakiem energetycznych cukrów. Spożywając ją, przekazujemy organizmowi informację o słodkim smaku, lecz insulina na nią nie reaguje, gdyż do krwi nie jest przekazywana żadna energia w postaci glukozy. Nie rozwiązuje zatem stanu niskiego poziomu cukru we krwi (tzw. hipoglikemii), który sprzyja procesom stresowym w organizmie (produkcja hormonów stresu) prowadzącym do procesów katabolicznych.
Mgr. Martin Jelínek
Lucie Weberová
Zajmuję się dietetyką i sportowym stylem życia od około 7 lat. Dopiero teraz zdecydowałem się na dalsze poszerzanie i pogłębianie swojej wiedzy, a ten kurs był dla mnie najodpowiedniejszym wyborem. Ogromną zaletą była dla mnie możliwość nauki zdalnej, która pozwoliła mi połączyć naukę z codziennymi obowiązkami. Jednocześnie doceniam to, że kurs jest bardzo kompleksowy, przejrzysty i jasno napisany. Za ogromną korzyść uważam również pracę z aplikacją ZOF, która nauczyła mnie lepiej rozumieć powiązania w żywieniu i pomogła mi przełożyć wiedzę teoretyczną na praktykę. Dziękuję za wszystkie informacje i doświadczenie, jakie dał mi kurs. Dzięki niemu zrozumiałem wiele powiązań i teraz mogę przekazywać swoją wiedzę dalej. Jeszcze raz dziękuję całemu zespołowi kursu i panu dyrektorowi Martinowi Jelínkowi za doskonale przygotowany program.
Ing. Jitka Růžičková
Kurs Doradca Żywienia i Suplementacji obfitował w niespodzianki, muszę dodać, bardzo przyjemne. Pierwszą niespodzianką była ilość materiału, którą przerobiliśmy w ciągu zaledwie sześciu miesięcy. Nie spodziewałem się tak kompleksowego opracowania. Pan Jelínek naprawdę przygotował wiele ciekawych tematów, które otwierały przede mną coraz więcej drzwi w dziedzinie zdrowego odżywiania. Kolejnym zaskoczeniem było holistyczne spojrzenie na nasze ciało i zrozumienie, że jeśli nie znamy przyczyny problemu, nie będziemy się ruszać. Tym, co pragnę najbardziej podziękować Panu Jelínkowi, jest jego humanitarne podejście, proste wyjaśnienie całego złożonego systemu zdrowego odżywiania, a przede wszystkim chęć wyciągnięcia pomocnej dłoni w każdej chwili. Po ukończeniu tego kursu wszystkie informacje zostały ze mną powiązane, pogłębione i utwierdziły mnie w przekonaniu, że podążam we właściwym kierunku.
Bc. Jana Jílková
Brałem w życiu x kursów, więc mogę porównać. W każdym z poprzednich kursów czegoś mi brakowało, a ten przerósł moje oczekiwania. Naprawdę nie przesadzam. Nie mam nic do zarzucenia temu kursowi. Pan Jelínek był wspaniałym wykładowcą i przewodnikiem. Wyraziłem zgodę na konsultacje i podzielenie się wrażeniami z innymi uczestnikami kursu. Kolejną korzyścią były spotkania raz w miesiącu i możliwość wyjaśnienia niejasności. Niesamowita była także aplikacja ZOF do tworzenia menu. Bardzo doceniam nieograniczony dostęp do kursu, ponieważ nawet dziś lubię przeglądać niektóre rozdziały jeszcze raz i w poradni w poszukiwaniu ciekawych pytań i odpowiedzi. W praktyce wykorzystuję teraz bardzo cenne informacje, których nauczyłem się na kursie. Dlatego też bardzo serdecznie dziękuję Panu Jelínkowi!